Sessiz Eskime
Güvenlik sistemleri nasıl fark
edilmeden zayıflar?
Güvenlikte en tehlikeli anlar çoğu zaman kriz anları değildir.
Alarmın çaldığı, olayın yaşandığı, herkesin tetikte olduğu anlar; ironik biçimde en berrak anlar olabilir. Herkes ne yapacağını bilir, roller netleşir, dikkat yükselir. Gürültü vardır ama belirsizlik azalır.
Asıl tehlikeli dönem, uzun süre hiçbir şey olmayan dönemdir.
“Bir süredir sorun yok.”
“Her şey yolunda.”
“Zaten çalışıyor.”
Bu cümleler rahatlatıcı gibi görünür. Oysa güvenlikte bu rahatlık, çoğu zaman bir uyarı işaretidir. Çünkü güvenlik, bozulmaya genellikle olayla değil; sessizlikle başlar. Ve bu sessizlik içinde sistemler fark edilmeden yaşlanır.
Bu yazı, bir güvenlik açığını, bir ihlali ya da bir hatayı anlatmıyor.
Daha zor bir şeyden bahsediyor: Sessiz eskimeden.
Sessiz Eskime Nedir, Ne Değildir?
Sessiz eskime, bir güvenlik sisteminin çalışmayı bırakması değildir.
Aksine, çoğu zaman her şey çalışıyor gibi görünür.
Kameralar kayıt alıyordur.
Personel görev başındadır.
Prosedürler yürürlüktedir.
Raporlar yazılıyordur.
Ama bütün bunlara rağmen sistem, eskimeye başlamıştır.
Sessiz eskime; arıza değildir.
İhmal değildir.
Kasıtlı bir zafiyet hiç değildir.
Sessiz eskime, işlerin yürümesiyle başlar.
Bozulan şey donanım değil; anlamdır.
Bozulan şey prosedür değil; ilişkidir.
İnsan ile sistem arasındaki bağ, fark edilmeden zayıflar.
Bu yüzden sessiz eskime, genellikle tespit edilemez. Çünkü denetimler arızayı arar, eksikliği arar, ihlali arar. Oysa sessiz eskime, eksik değil; fazlasıyla “normal” görünür.
Eskime Nasıl Başlar?
Sessiz eskime bir anda ortaya çıkmaz.
Adım adım ilerler. Gürültü çıkarmaz. Uyarı vermez.
İlk adım genellikle alışkanlıktır.
Aynı görüntüler her gün izlenir. Aynı girişlerden aynı insanlar geçer. Aynı alarmlar defalarca
yanlış sinyal üretir. Zamanla olağan dışı olan, olağan hale gelir. İnsan zihni, tekrar eden
şeyleri arka plana iter. Bu doğal bir mekanizmadır; günlük hayatı mümkün kılar. Ancak güvenlik
açısından bu mekanizma, körlük üretir.
İkinci adım, başarının yanlış tanımlanmasıdır.
Güvenlikte başarı çoğu zaman “hiçbir şey olmaması” ile ölçülür. Uzun süre olay yaşanmadığında,
sistemin doğru çalıştığı varsayılır. Bu varsayım, eskimeyi ödüllendirir. Çünkü sistem
sınanmadıkça, zayıflıkları görünmez kalır.
Üçüncü adım, sorgulamanın sessizce geri çekilmesidir.
“Zaten böyle yapıyoruz.”
“Bugüne kadar sorun olmadı.”
“Gerek yok.”
Bu cümleler yüksek sesle söylenmez. Toplantı tutanaklarına girmez. Ama günlük dilin parçası
haline geldiğinde, eskimenin dili olur. Soru sormak yerini kabule bırakır.
Dördüncü adım ise küçük sapmaların normalleşmesidir.
Bir kerelik esneklik.
Pratik bir çözüm.
İşi aksatmamak için yapılan küçük bir bypass.
Hiçbiri tek başına büyük bir sorun değildir. Ancak zamanla bu sapmalar birikir. Sistem delinmez;
esnetilerek aşındırılır. Eskime tam olarak bu noktada hızlanır.
Teknoloji Neden Eskimeyi Gizler?
Teknoloji, sessiz eskimenin en iyi kamuflajıdır.
Çünkü teknoloji çalışıyordur.
Kamera kayıt alır. Alarm üretir. Yazılım rapor çıkarır.
Ama kayıt almak, bakıldığı anlamına gelmez.
Alarm üretmek, ciddiye alındığı anlamına gelmez.
Rapor yazmak, okunduğu anlamına gelmez.
Teknoloji arızayı gösterir; alışmayı göstermez.
Bu yüzden teknolojik sistemler, eskimeyi geciktirmez; çoğu zaman gizler. Sistem dışarıdan bakıldığında faaldir. Bu da “her şey yolunda” hissini güçlendirir. Oysa insan, teknolojiye alıştıkça kendi dikkatini geri çeker.
“Nasıl olsa sistem var.”
“Bir şey olursa yakalar.”
“Alarm zaten çalar.”
Bu düşünce zinciri, sorumluluğu sessizce sistemin üzerine yıkar. Teknoloji destekleyici bir araç olmaktan çıkar; zihinsel yükü devralması beklenen bir garantör haline gelir. Ama teknoloji karar vermez. Karar hâlâ insandadır. Sadece bu gerçek görünmez olur.
Sahte Güven Duygusu
Sessiz eskimenin en tehlikeli sonucu, sahte güven duygusudur.
İnsan kendini güvende hissettiğinde daha az dikkat eder.
Daha az soru sorar.
Daha az müdahale eder.
Bu paradoksaldır ama gerçektir:
Güvenlik, zayıfladığında değil; güçlü hissedildiğinde tehlikelidir.
Çünkü güçlü his, teyakkuzu düşürür. Teyakkuz düştüğünde, küçük sinyaller kaçırılır. Kaçırılan her sinyal, eskimenin biraz daha derinleşmesi demektir.
Bu noktada sistem hâlâ çalışıyor gibi görünür. Ancak artık refleks üretmez. Sadece tepki verir. O da çoğu zaman geç.
Sessiz Eskime Nasıl Fark Edilir?
Sessiz eskime ölçülmez.
Check-list ile yakalanmaz.
Tek bir göstergesi yoktur.
Ama kendini ele veren sorular vardır.
Son ne zaman bir prosedürü neden uyguladığımızı tartıştık?
Son ne zaman “yanlış alarm” bizi gerçekten rahatsız etti?
Son ne zaman sistemin dışına çıkmadan sistemi test ettik?
Son ne zaman bir şey olmamasını başarı olarak sorguladık?
Bu sorular rahatsız edici gelmiyorsa, eskime başlamıştır.
Çünkü eskime, rahatsızlığın kaybolmasıyla ilerler.
Eskime Kaçınılmazdır, Görünmez Olmak Zorunda Değil
Hiçbir güvenlik sistemi sabit kalmaz.
İnsan değişir, çevre değişir, tehditler değişir. Sistemler de değişir — bazen fark edilmeden.
Sessiz eskimeyi tamamen durdurmak mümkün değildir. Ama onu görünür kılmak mümkündür. Bunun yolu yeni teknolojilerden ya da daha sert prosedürlerden geçmez. Asıl mesele, sistemin yaşlandığını fark edebilecek bir zihinsel disiplin inşa edebilmektir.
Güvenlikte olgunluk, sistemi kurmakla değil; sistemin ne zaman ve nasıl eskidiğini anlayabilmekle başlar.
Çünkü asıl risk, bir gün sistemin çalışmaması değil;
çalışıyor sanılmasıdır.